Trends onder oppervlakte van de crisis

Een crisis leidt tot versnelde verandering. Oude zekerheden worden vloeibaar en nieuwe patronen kristalliseren uit in een grillig procesverloop. Juist in turbulente tijden is het van belang om de vinger aan de pols te houden en een helder zicht te krijgen op veranderingen, zodat er vroegtijdig op kan worden ingespeeld.

 

Samenvatting

Hoe beleven Nederlanders de huidige ontwikkelingen in de economie en samenleving? Welke patronen zijn er zichtbaar in opinies, voorkeuren en verwachtingen ten aanzien van de persoonlijke situatie, de economie en de (organisatie van) de samenleving voor de komende jaren? Is er mogelijk een nieuw paradigma op komst? Wat zijn de implicaties voor bestuurders? De bovenstaande issues waren aanleiding voor diverse Motivaction-onderzoeken sinds 2009. Op basis van de achterliggende data en gesprekken tussen Herman Wijffels en Martijn Lampert is deze verkenning opgesteld.


Nederlanders stellen zich in op andere tijden. De crisis komt steeds dichterbij en dringt ook het persoonlijke leven binnen. De crisis hakt er in, zowel economisch als mentaal. Het geloof in een betere toekomst is slechts marginaal aanwezig. De bevolking verwacht onder meer een lager welvaartsniveau en het vertrouwen in de markteconomie als systeem staat sterk onder druk. De tegenslag legt fundamentele gebreken bloot in het economische en financiële systeem. De schuldencrisis wordt gezien als gevolg van een manier van samenleven die te eenzijdig gericht is op groei, hebzucht van bankiers en een gebrekkig toezicht door de overheid. Steeds meer Nederlanders geven aan dat de crisis alleen opgelost kan worden bij een grondige aanpassing van de manier van leven en besturen. Deze tijd roept op tot verandering, maar slechts een minderheid vindt dat bestuurders voldoende visie hebben op de samenleving na schuldencrisis. Nederlanders geven aan dat de crisis vooral economisch van aard is, maar deze is ook zichtbaar in omgangsvormen en de organisatie van de samenleving. Volgens de bevolking zijn verandering op al deze terreinen nodig om te bouwen aan een betere toekomst.


De tijdgeest wordt ervaren als hard en egoïstisch terwijl er tegelijkertijd een groot verlangen is naar saamhorigheid en kwaliteit van leven. De toegenomen focus op prestatie en egocentrisme die wordt ervaren staat steeds verder af van de idealen die men koestert. Toch zijn er onder de oppervlakte ook andere patronen zichtbaar.

 

Uit onderzoek komen vier factoren naar voren die zich mogelijk in de komende jaren in onderling samenspel zullen ontwikkelen tot een andere kijk en die tot alternatieve oplossingen aanzetten voor de organisatie van economie en samenleving.


1. Toegang belangrijker dan bezit
Het kunnen gebruiken van producten en diensten is voor de bevolking uiteindelijk belangrijker dan het daadwerkelijk bezitten ervan. Dit is een markant gegeven in een tijd waarin de koopkracht achteruitgaat en mensen minder middelen ter beschikking hebben en krijgen om consumptiegoederen en diensten in te kopen. De technologie die nu voorhanden is kan in potentie het delen terugbrengen, en dan op een grotere schaal dan voorheen mogelijk was. Dit gebeurt al veelvuldig met foto’s, filmpjes, muziek, software en ideeën en in de toekomst is te verwachten dat dit verder zal toenemen met de voortschrijdende technologische mogelijkheden. Forse minderheden geven al aan spullen te sharen en verwachten dat ruilhandel zal opkomen, naast de handel met behulp van geld.


2. Voorkeuren verbreden zich in tijden van schaarste in de richting van het immateriële
Een meerderheid van de bevolking verwacht een lager welvaartsniveau in de komende jaren. Mensen stellen zich in op (de noodzaak van) een soberder leven en zijn minder eenzijdig gericht op consumeren. Nederlanders worden steeds meer weloverwogen in de keuzes die zij maken. Dat betekent selectiever uit eten gaan, op vakantie gaan en shoppen, naast de activiteiten zoals die men juist in de komende tijd verwacht meer te gaan doen, zoals wandelen, fietsen en internetten. Dit sluit ten dele aan bij de behoefte aan een sterkere focus op immateriële waarden en de menselijke maat. Tegelijkertijd leidt een afnemend welvaartsniveau voor een steeds groter wordende groep tot armoede en gebrekkige levensomstandigheden.


3. Mensen stellen zich in om meer zelf te doen; nieuw realisme is in opkomst
Het aantal Nederlanders dat vindt dat burgers meer eigen verantwoordelijkheid moeten nemen en minder een beroep moeten doen op de overheid is gestegen in de afgelopen jaren en de groep tegenstanders van meer eigen verantwoordelijkheid is fors gekrompen. De achterliggende motieven zijn divers en lopen uiteen van idealistisch (we willen en kunnen ten dele meer zelf doen, al dan niet met anderen) tot pragmatisch (betaalbaarheid overheid, te veel misbruik van voorzieningen).


4. Grote voorkeur voor netwerkorganisatie boven hiërarchische structuren
Er zijn aanzienlijke groepen die een duidelijke voorkeur uitspreken voor een andere manier van organiseren, waarbij burgers zelf veel meer samen kunnen organiseren en doen en niet afhankelijk zijn van bureaucratische en dure organisaties en systemen. Dit is onder meer zichtbaar op het gebied van onderwijs, ouderen- en thuiszorg, energievoorziening, bankieren en in de zeggenschap over buurt en werk. Op al deze terreinen is sprake van grotere groep die een coöperatieve oplossing prefereert boven de bestaande organisatievorm. Deze voorkeuren bij de bevolking wijzen op mogelijkheden voor maatschappelijke vernieuwing in een tijd waarin veel bestaande structuren onder druk staan vanwege de betaalbaarheid en een mondige en kritische opstelling van burgers.


In de samenleving is een duidelijk verlangen naar de menselijke maat zichtbaar. Het adagium groot-groter-grootst, dat opgang deed in de jaren negentig en lange tijd gemeengoed was, verliest terrein. Deze trend was breed zichtbaar: in de bancaire sector, in het vastgoed, bij grote commerciële dienstverleners, maar ook in de zorg, in het onderwijs en bij woningbouwcorporaties. Veel van deze organisaties zijn steeds verder af komen te staan van de burger en de consument en dit heeft het vertrouwen bij de bevolking sterk ondermijnd.


Crisis is versnelde verandering, en het is van belang om de juiste koers in te zetten als je de verantwoordelijkheid draagt voor een bedrijf, organisatie of een publieke functie bekleedt. Mensen die het in het bankwezen, bij grote bedrijven en in de politiek voor het zeggen hebben worden door de bevolking echter sterk gewantrouwd. Beroepsgroepen die zich juist verdiepen in de praktijk van alledag en de menselijke maat (zoals leraren en artsen) genieten beduidend meer vertrouwen van de bevolking. Voor bestuurders betekent dit dat er een hoog niveau van social intelligence vereist is om te kunnen werken aan herstel van vertrouwen en in crisistijd de juiste koers te kunnen varen. Het gaat in de komende tijd om een goed afgestelde antenne voor drijfveren en trends onder de oppervlakte en in bevolkingssegmenten, en het is de kunst om hierop effectief in te spelen.

 

De netwerk- en internetsamenleving is een feit en vormen van bestuur en besluitvorming die daar niet bij aansluiten staan steeds meer onder druk. Dit vergt een andere opstelling van bestuurders als het gaat om het aansluiten bij behoeften en trends die in de bevolking zichtbaar zijn. Om het verschil te kunnen maken is het voor hen noodzakelijk om het eigen repertoire van bestuursstijlen te verbreden en nadrukkelijk ook de netwerk- en verbinderstijl te hanteren naast de meer directieve en gangbare stijlen van hiërarchisch en proceduregericht leiderschap.


In de samenleving neemt het besef toe dat de crisis alleen voorbij zal gaan met aanpassing van de bestaande manieren van leven en besturen. Bestuurders dienen er rekening mee te houden dat in de komende jaren de in deze verkenning geschetste ontwikkelingen bovenstromen kunnen gaan worden, mede onder invloed van (of dankzij) technologische, economische en sociale trends. De kunst om met de stroom mee te gaan, nieuwe ontwikkelingen aan te grijpen en te innoveren kan het verschil gaan maken in het bedwingen van de crisis door een effectief samenspel tussen bestuur en bevolking.

 

Bron: Motivaction. U kunt de volledige verkenning hier dowloaden.

 

NIEUWS EN FACTS

 


» NIEUWSARCHIEF